Νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης: Τέλος η 2η Κυριακή σε δημοτικές & περιφερειακές εκλογές

Ψηφίστηκε από τη Βουλή ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, το πολυσέλιδο νομοθέτημα του Υπουργείου Εσωτερικών που αναμορφώνει το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας δήμων και περιφερειών και φέρνει ριζική αλλαγή στον τρόπο εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών.

Η μεγάλη τομή αφορά την κατάργηση της γνωστής «δεύτερης Κυριακής» στις αυτοδιοικητικές εκλογές. Με το νέο σύστημα, η ανάδειξη δημάρχων και περιφερειαρχών θα ολοκληρώνεται σε μία εκλογική διαδικασία, με όριο εκλογής το 42% συν μία ψήφο και με την εισαγωγή της λεγόμενης εναλλακτικής ψήφου.

Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι το νέο μοντέλο περιορίζει την αποχή του δεύτερου γύρου, ενισχύει τη λαϊκή νομιμοποίηση και διασφαλίζει κυβερνησιμότητα στους δήμους και στις περιφέρειες. Η αντιπολίτευση, αντίθετα, κάνει λόγο για εκλογικό σύστημα που αλλοιώνει τη λαϊκή βούληση, δημιουργεί τεχνητές πλειοψηφίες και επιτρέπει την εκλογή διοικήσεων χωρίς καθαρή πλειοψηφική στήριξη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η πρόβλεψη για ηλεκτρονική ψήφο. Ο νέος Κώδικας προβλέπει ειδικούς εκλογικούς καταλόγους ηλεκτρονικής ψήφου, στους οποίους θα εγγράφονται όσοι εκλογείς επιθυμούν να ψηφίσουν ηλεκτρονικά.

Η εγγραφή θα γίνεται μέσω ειδικής εφαρμογής προσβάσιμης από το gov.gr, με διαδικασίες ταυτοποίησης και επιβεβαίωσης στοιχείων. Όποιος εγγραφεί στους ειδικούς καταλόγους ηλεκτρονικής ψήφου δεν θα μπορεί να ψηφίσει με φυσική παρουσία στο κανονικό εκλογικό του τμήμα.

Ένας νέος Κώδικας για δήμους και περιφέρειες

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης δεν περιορίζεται στον εκλογικό νόμο. Πρόκειται για εκτεταμένο νομοθέτημα που συγκεντρώνει, κωδικοποιεί και τροποποιεί μεγάλο μέρος των διάσπαρτων διατάξεων που αφορούν τη λειτουργία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

Στη βασική του δομή περιλαμβάνονται ρυθμίσεις για τη διοικητική συγκρότηση δήμων και περιφερειών, τις αυτοδιοικητικές εκλογές, το σύστημα διακυβέρνησης των ΟΤΑ, τα νομικά πρόσωπα, το καθεστώς των αιρετών, τις αρμοδιότητες, την οικονομική διοίκηση, την εποπτεία, τον έλεγχο νομιμότητας και την ψηφιακή λειτουργία της αυτοδιοίκησης.

Ωστόσο, το σημείο που συγκεντρώνει το μεγαλύτερο πολιτικό ενδιαφέρον είναι ο νέος τρόπος εκλογής των δημοτικών και περιφερειακών αρχών.

Εκλογές κάθε πέντε χρόνια, τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου

Με βάση το νέο πλαίσιο, οι δήμαρχοι, οι περιφερειάρχες, οι δημοτικοί και περιφερειακοί σύμβουλοι, καθώς και τα όργανα των δημοτικών κοινοτήτων, εκλέγονται κάθε πέντε χρόνια με άμεση, καθολική και μυστική ψηφοφορία.

Η εκλογή προβλέπεται να διεξάγεται την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου του πέμπτου έτους κάθε αυτοδιοικητικής περιόδου. Οι νέες αρχές εγκαθίστανται την 1η Ιανουαρίου του επόμενου έτους και η θητεία τους λήγει στις 31 Δεκεμβρίου του πέμπτου έτους.

Το νέο εκλογικό σύστημα αφορά τις επόμενες αυτοδιοικητικές εκλογές, δηλαδή την ανάδειξη των δημοτικών και περιφερειακών αρχών της αυτοδιοικητικής περιόδου 2029-2033.

Πώς θα εκλέγεται δήμαρχος ή περιφερειάρχης

Ο βασικός κανόνας είναι ο εξής: δήμαρχος ή περιφερειάρχης εκλέγεται ο επικεφαλής του συνδυασμού που θα λάβει ποσοστό μεγαλύτερο από 42% συν μία ψήφο επί των έγκυρων ψηφοδελτίων.

Σε αυτή την περίπτωση η εκλογή ολοκληρώνεται άμεσα. Δεν υπάρχει δεύτερος γύρος, δεν γίνεται νέα αναμέτρηση και δεν προσμετρώνται οι εναλλακτικές ψήφοι.

Αν κανένας συνδυασμός δεν ξεπεράσει το όριο του 42% συν μία ψήφο, τότε ενεργοποιείται το δεύτερο στάδιο προσμέτρησης. Δεν στήνονται νέες κάλπες. Το αρμόδιο δικαστήριο προχωρά σε νέα καταμέτρηση με βάση τις εναλλακτικές ψήφους που έχουν ήδη δηλωθεί στα ψηφοδέλτια της πρώτης και μοναδικής Κυριακής.

Στο δεύτερο στάδιο μετέχουν, κατά κανόνα, οι δύο επικρατέστεροι συνδυασμοί. Αν υπάρχει ισοψηφία στην πρώτη θέση, μετέχουν οι συνδυασμοί που ισοψήφησαν στην πρώτη θέση. Αν υπάρχει ισοψηφία στη δεύτερη θέση, μετέχει ο πρώτος συνδυασμός και όλοι οι συνδυασμοί που ισοψήφησαν στη δεύτερη θέση.

Στη συνέχεια, στις ψήφους των συνδυασμών που συμμετέχουν στο δεύτερο στάδιο προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που έχουν δοθεί υπέρ τους από ψηφοδέλτια συνδυασμών που δεν συνεχίζουν στη διαδικασία. Επιτυχών ανακηρύσσεται ο συνδυασμός που συγκεντρώνει, μετά από αυτή την προσμέτρηση, την απόλυτη ή τη σχετική πλειοψηφία.

Τι είναι η εναλλακτική ψήφος

Η εναλλακτική ψήφος είναι η δεύτερη επιλογή που μπορεί, αλλά δεν υποχρεούται, να δηλώσει ο εκλογέας.

Ο ψηφοφόρος θα επιλέγει κανονικά τον συνδυασμό της προτίμησής του και τους υποψηφίους που θέλει να σταυρώσει. Παράλληλα, θα έχει τη δυνατότητα να σημειώσει έως έναν άλλον συνδυασμό ως εναλλακτική επιλογή.

Αν ο βασικός του συνδυασμός δεν βρίσκεται μεταξύ εκείνων που συμμετέχουν στο δεύτερο στάδιο προσμέτρησης, τότε η εναλλακτική ψήφος του μπορεί να προσμετρηθεί υπέρ ενός από τους συνδυασμούς που διεκδικούν τελικά την εκλογή.

Αν ο ψηφοφόρος δεν δηλώσει εναλλακτική ψήφο, το ψηφοδέλτιο παραμένει έγκυρο. Αν δηλώσει περισσότερες από μία εναλλακτικές ψήφους, η κύρια ψήφος του υπέρ του συνδυασμού παραμένει έγκυρη, αλλά δεν λαμβάνεται υπόψη καμία εναλλακτική ψήφος.

Με απλά λόγια, η δεύτερη Κυριακή μεταφέρεται μέσα στο ψηφοδέλτιο της πρώτης Κυριακής. Αυτό είναι και το σημείο που προκαλεί την ισχυρότερη πολιτική διαφωνία.

Η κατανομή των εδρών

Το νέο σύστημα διατηρεί τη λογική της ισχυρής πλειοψηφίας για τον επιτυχόντα συνδυασμό, ώστε να μπορεί να διοικήσει.

Αν το ποσοστό του επιτυχόντος συνδυασμού, χωρίς να υπολογίζονται οι εναλλακτικές ψήφοι, είναι έως 60%, τότε ο επιτυχών συνδυασμός λαμβάνει τα τρία πέμπτα των εδρών του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου.

Οι υπόλοιπες έδρες κατανέμονται στους επιλαχόντες συνδυασμούς που πιάνουν το όριο του 3% επί των έγκυρων ψηφοδελτίων. Η κατανομή γίνεται με εκλογικό μέτρο και αχρησιμοποίητα υπόλοιπα.

Αν ο επιτυχών συνδυασμός έχει λάβει από την αρχική ψηφοφορία ποσοστό μεγαλύτερο του 60% συν μία ψήφο, τότε οι έδρες κατανέμονται αναλογικά μεταξύ των συνδυασμών που περνούν το όριο του 3%.

Ηλεκτρονική ψήφος, αλλά όχι απλά «ψήφος από το σπίτι»

Η ίδια η ηλεκτρονική ψηφοφορία δεν περιγράφεται ως απλή ψήφος από το σπίτι. Προβλέπεται να διεξάγεται σε ειδικά εκλογικά τμήματα ηλεκτρονικής ψήφου, τα οποία θα συστήνονται σε όλη την επικράτεια. Οι εγγεγραμμένοι εκλογείς θα μπορούν να προσέρχονται σε ειδικό εκλογικό τμήμα και να ψηφίζουν μέσω της ειδικής εφαρμογής.

Για να γίνει ηλεκτρονική ψηφοφορία σε έναν δήμο, απαιτείται να υπάρχουν τουλάχιστον 30 εγγεγραμμένοι εκλογείς στον ειδικό κατάλογο ηλεκτρονικής ψήφου. Αν δεν συμπληρωθεί αυτός ο αριθμός, δεν θα διεξαχθεί ηλεκτρονική ψηφοφορία στον συγκεκριμένο δήμο.

Η κυβερνητική επιχειρηματολογία

Η κυβέρνηση υπερασπίζεται το νέο σύστημα με το επιχείρημα ότι η δεύτερη Κυριακή στις αυτοδιοικητικές εκλογές συχνά συνοδεύεται από μεγάλη αποχή, με αποτέλεσμα οι τελικοί νικητές να εκλέγονται με μικρότερη συμμετοχή από εκείνη της πρώτης Κυριακής.

Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η εναλλακτική ψήφος δίνει στον πολίτη τη δυνατότητα να εκφράσει και τη δεύτερη προτίμησή του από την αρχή, ενώ η ολοκλήρωση της διαδικασίας σε μία Κυριακή περιορίζει την αποχή, το κόστος και τις πολιτικές συναλλαγές μεταξύ πρώτου και δεύτερου γύρου.

Παράλληλα, η κυβέρνηση επιμένει στην ανάγκη να υπάρχουν σταθερές διοικήσεις στους δήμους και στις περιφέρειες, με πλειοψηφίες που θα μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις και να εφαρμόζουν το πρόγραμμά τους.

Οι αντιδράσεις της αντιπολίτευσης

Η αντιπολίτευση αντιμετωπίζει το νέο εκλογικό σύστημα ως κεντρικό πρόβλημα του Κώδικα.

Το ΠΑΣΟΚ, με τον Νίκο Ανδρουλάκη, κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι φέρνει έναν «κατάπτυστο» εκλογικό νόμο και υποστήριξε ότι η Δημοκρατία δεν λειτουργεί με μαθηματικές πατέντες. Η Χαριλάου Τρικούπη συνδέει το νέο σύστημα με τεχνητή ανακατανομή της λαϊκής ψήφου και προαναγγέλλει ότι δεν θα επιτρέψει την εφαρμογή του αν βρεθεί στην κυβέρνηση.

Ο ΣΥΡΙΖΑ, με τον Σωκράτη Φάμελλο, μιλά για αδύναμη και εξαρτημένη Αυτοδιοίκηση και για εκλογικό νόμο που θυσιάζει τη Δημοκρατία. Η βασική του κριτική είναι ότι η κυβέρνηση αφαιρεί από τους πολίτες τη δυνατότητα μιας καθαρής δεύτερης επιλογής σε πραγματικό δεύτερο γύρο, με νέα πολιτικά δεδομένα και δημόσια αντιπαράθεση μεταξύ των δύο επικρατέστερων.

Το ΚΚΕ, με τον Δημήτρη Κουτσούμπα, άσκησε σκληρή κριτική, χαρακτηρίζοντας το νέο σύστημα εκλογικό τζογάρισμα και εκλογικό νόμο με χαρακτηριστικά «παπατζή». Το ΚΚΕ τάσσεται υπέρ της απλής αναλογικής χωρίς μπόνους και χωρίς αποκλεισμούς, συνδέοντας την κριτική του και με τη γενικότερη κατάσταση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, την υποχρηματοδότηση, την υποστελέχωση και τη μεταφορά βαρών στους δημότες.

Η Ελληνική Λύση έθεσε ζήτημα δημοκρατικής νομιμοποίησης, υποστηρίζοντας ότι για την εκλογή δημάρχου ή περιφερειάρχη θα πρέπει να απαιτείται απόλυτη πλειοψηφία, δηλαδή 50% συν μία ψήφος.

Η ΝΙΚΗ κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι δημιουργεί τεχνητές πλειοψηφίες και ότι το όριο του 42%, σε συνδυασμό με την εναλλακτική ψήφο και το μπόνους εδρών, μπορεί να οδηγήσει σε διοικήσεις που δεν αποτυπώνουν καθαρά την πραγματική βούληση των πολιτών.

Η Πλεύση Ελευθερίας κινήθηκε επίσης σε υψηλούς τόνους, στηρίζοντας την ένσταση αντισυνταγματικότητας και καταγγέλλοντας τον εκλογικό μηχανισμό ως προβληματικό για τη δημοκρατική λειτουργία της Αυτοδιοίκησης.

Το πολιτικό διακύβευμα

Το νέο σύστημα δεν αλλάζει μόνο την τεχνική της καταμέτρησης. Αλλάζει τη στρατηγική των ίδιων των αυτοδιοικητικών εκλογών.

Οι υποψήφιοι δήμαρχοι και περιφερειάρχες δεν θα διεκδικούν μόνο την πρώτη ψήφο των πολιτών. Θα διεκδικούν και τη θέση τους ως πιθανή εναλλακτική επιλογή για ψηφοφόρους άλλων συνδυασμών. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε πιο ήπιες προεκλογικές καμπάνιες, αλλά μπορεί και να δημιουργήσει ένα πιο περίπλοκο πολιτικό τοπίο, όπου η τελική εκλογή θα εξαρτάται από δεύτερες προτιμήσεις που δηλώθηκαν χωρίς τον ζωντανό πολιτικό διάλογο μιας πραγματικής δεύτερης Κυριακής.

Για τους πολίτες, η αλλαγή σημαίνει ότι η ψήφος αποκτά δύο επίπεδα: την κύρια επιλογή και την εναλλακτική προτίμηση. Για τους δήμους και τις περιφέρειες, σημαίνει ότι οι διοικήσεις θα εκλέγονται μέσα από έναν νέο μηχανισμό, ο οποίος φιλοδοξεί να δώσει σταθερότητα, αλλά ήδη προκαλεί έντονη συζήτηση για το αν ενισχύει ή περιορίζει τη δημοκρατική νομιμοποίηση.

Το πραγματικό ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι απλό: θα έχουμε πιο λειτουργικούς δήμους και περιφέρειες ή πιο ισχυρές διοικήσεις με πιο αδύναμη πολιτική νομιμοποίηση;

(Κύριο Θέμα στην ψηφιακή εφημερίδα "InVeria" - Κυριακή 28 Ιουνίου 2026, φύλλο 202)